​ವಿಶ್ವ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನ 2026 | ವಿಶ್ವ ಹತ್ತಿ ದಿನ | ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ (KVI) | ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗ (Central Asian Flyway – CAF) | 2030ರ ವೇಳೆಗೆ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ 100% ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ CAQM ಸಮಿತಿ | ಭಾರತ-ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ-ಯುರೋಪ್ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಿಡಾರ್ (IMEC)

​ವಿಶ್ವ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನ 2026

ಆರೋಗ್ಯ

ಸಂದರ್ಭ:

• ವಿಶ್ವ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ದಿನವನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10 ರಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

2026ರ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯ: “ಬದುಕಿನ ಅನುಭವಗಳ ಆಲಿಸುವಿಕೆ: ನೈಜ ಧ್ವನಿಗಳು, ನೈಜ ಬದಲಾವಣೆ” (Lived experiences heard: real voices, real change).

• ​ಪ್ರಾರಂಭ: 1992 ರಲ್ಲಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಫೆಡರೇಶನ್ ಫಾರ್ ಮೆಂಟಲ್ ಹೆಲ್ತ್ (WFMH) ವತಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ.
• ​ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ: ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಒತ್ತಡವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು, ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಸ್ಥಿತಿ.

​ಭಾರತೀಯ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ಟೆಲಿ ಮನಸ: ಆಪ್ತಸಮಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ 24×7 ಟೆಲಿ-ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಹಾಯವಾಣಿ.
• ​ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (NMHP): 1982 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.
• ​ಜಿಲ್ಲಾ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (DMHP): ಕರ್ನಾಟಕದ ಬಳ್ಳಾರಿ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ 1996 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.
• ​ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಆರೋಗ್ಯ ಮಂದಿರಗಳು: ಸಮಗ್ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತವೆ.
• ​ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ, 2017: ಮಾನಸಿಕ ಕಾಯಿಲೆ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಘನತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

​ಜಾಗತಿಕ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ​WHO ಸಮಗ್ರ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ಯೋಜನೆ (2013–2030): ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು, ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ​WHO mhGAP: ತಜ್ಞರಲ್ಲದ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಮೂಲಕ ಪುರಾವೆ-ಆಧಾರಿತ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.
• ​SDG 3.4: ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕವಲ್ಲದ ರೋಗಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಕಾಲಿಕ ಮರಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಶ್ವ ಹತ್ತಿ ದಿನ

ಆರ್ಥಿಕತೆ

ಸಂದರ್ಭ:

• ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಜಂಟಿಯಾಗಿ “ಸುಸ್ಥಿರತೆಗಾಗಿ ಹತ್ತಿ: ಜೀವನೋಪಾಯ, ಮೌಲ್ಯವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಪಾಲುದಾರಿಕೆ” ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು UN ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿವೆ.

​ವಿಶ್ವ ಹತ್ತಿ ದಿನ

• ​ಆಚರಣೆ: ಅಕ್ಟೋಬರ್ 7, UN ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯಿಂದ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
• ​ಮೊದಲ ಆಚರಣೆ: 7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019, ಜಿನೀವಾದಲ್ಲಿ.
• ​ಮೂಲ: ಕಾಟನ್ ಫೋರ್ (C-4) ದೇಶಗಳಾದ ಬುರ್ಕಿನಾ ಫಾಸೊ, ಬೆನಿನ್, ಚಾದ್ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದವು.
• ​ಉದ್ದೇಶ: ಹತ್ತಿ, ಅದರ ಉಪಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು.

​ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ

• ​ಶ್ವೇತ ಚಿನ್ನ: ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿಯು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
• ​ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ: ಜಾಗತಿಕ ನಾರಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯ ಪಾಲು ಸುಮಾರು ಶೇ. 23 ರಷ್ಟಿದೆ.
• ​ಹತ್ತಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು: ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಹತ್ತಿ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಏಕೈಕ ದೇಶ ಭಾರತ.
• ​ಏಷ್ಯನ್ ಹತ್ತಿ: ಗಾಸಿಪಿಯಮ್ ಅರ್ಬೋರಿಯಮ್ ಮತ್ತು ಗಾಸಿಪಿಯಮ್ ಹರ್ಬೇಸಿಯಂ.

​ಪ್ರಮುಖ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಯುವ ವಲಯಗಳು

• ​ಉತ್ತರ ವಲಯ: ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ.
• ​ಮಧ್ಯ ವಲಯ: ಗುಜರಾತ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ.
• ​ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ: ತೆಲಂಗಾಣ, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ.
• ​ಇತರ ರಾಜ್ಯಗಳು: ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು.

​Bt ಹತ್ತಿ

• ​Bt: Bacillus thuringiensis, ಇದು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ.
• ​ಪರಿಚಯ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2002 ರಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.
• ​ಉದ್ದೇಶ: ಕಾಯಿಕೊರೆಯುವ ಹುಳುಗಳ (bollworms) ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆ ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

​ಸರ್ಕಾರಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ​ಹತ್ತಿಗೆ MSP (2026–27)
• ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆಗಾಗಿ ಮಿಷನ್(2025–26): ಅಧಿಕ ಇಳುವರಿ ನೀಡುವ, ಕೀಟ-ನಿರೋಧಕ ಮತ್ತು ಹವಾಮಾನ-ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕ ತಳಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಮಿಷನ್.
• ​ಕಪಾಸ್ ಕಿಸಾನ್ ಆ್ಯಪ್: MSP ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ರೈತರ ಸ್ವಯಂ-ನೋಂದಣಿ ಮತ್ತು ಖರೀದಿ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳ ಬುಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಅನುಕೂಲ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಕಸ್ತೂರಿ ಕಾಟನ್ ಭಾರತ್: ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆ, ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ, ಬ್ರ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಿತ ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸ್ಥಾನೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ (KVI)

ಆರ್ಥಿಕತೆ

ಸಂದರ್ಭ:

• ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ‘ಆತ್ಮನಿರ್ಭರ್ ಭಾರತ್’ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ (KVI) ಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.

​ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ ಆಯೋಗ (KVIC)

• ​ಸ್ಥಾಪನೆ: ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ ಆಯೋಗ ಕಾಯ್ದೆ, 1956 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1957 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆ.
• ​ಸಚಿವಾಲಯ: ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಉದ್ಯಮಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ (MSME).
• ​ಉದ್ದೇಶಗಳು: ಖಾದಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದು, ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು.
• ​ಕಾರ್ಯಗಳು: ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು, ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣಾಧಾರಿತ ಉದ್ಯಮಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ.

​ಪ್ರಮುಖ ಉಪಕ್ರಮಗಳು

• ​ಖಾದಿ ವಿಕಾಸ್ ಯೋಜನೆ (KVY): ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳ ಮೂಲಕ ಖಾದಿ ವಲಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ:
  • ​ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನೆರವು (MMDA).
  • ​ಬಡ್ಡಿ ಸಬ್ಸಿಡಿ ಅರ್ಹತಾ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ (ISEC).
  • ​ಖಾದಿ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳಿಗೆ ವರ್ಕ್‌ಶೆಡ್ (Workshed) ಯೋಜನೆ.
  • ​ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ದುರ್ಬಲ ಖಾದಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಬಲೀಕರಣ.
  • ​ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನೆರವು.
  • ​ಖಾದಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉಪಕ್ರಮಗಳು.
• ​ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ ವಿಕಾಸ್ ಯೋಜನೆ (GVY): ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೇರಿಸುವಿಕೆ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಟೂಲ್‌ಕಿಟ್ ವಿತರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
• ಖಾದಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತಾ ಕೇಂದ್ರ (CoEK): ನವದೆಹಲಿಯ ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫ್ಯಾಷನ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ’ (NIFT) ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ KVIC ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.
  • ​ಉದ್ದೇಶ: ಖಾದಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅಳವಡಿಕೆ, ಉತ್ಪನ್ನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬೆಂಬಲ.

​ಮಹತ್ವ

• ​ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಸ್ವಾವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಉತ್ಪನ್ನದ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗ (Central Asian Flyway – CAF)

ಪರಿಸರ

ಸಂದರ್ಭ:

• ‘ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಜಾಲ’ವು (CACN) ಹೊಸ ‘ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗ ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಬ್’ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.

​ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗ ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಬ್

• ​ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವರು: ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಜಾಲ (CACN).
• ​ಉದ್ದೇಶ: ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಜ್ಞಾನ-ಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವುದು.
• ​ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು:
  • ​ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು, ಪ್ರಮುಖ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗಗಳ (flyway) ತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಯೋಜನೆಗಳ ಕುರಿತ ಮಾಹಿತಿ.
  • ​ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಗೆ ಅವಕಾಶಗಳು.
  • ​ಪಕ್ಷಿಗಳ ಡಿಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಗುರುತು ಮಾಡಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳ ವೀಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಲು ಮೀಸಲಾದ ಪೋರ್ಟಲ್‌ಗಳು.
• ​ಮಹತ್ವ: ಈ ಡಿಜಿಟಲ್ ಹಬ್ ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ದತ್ತಾಂಶ (data) ಹಂಚಿಕೆ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ಡಿಕ್ಕಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟಿತ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ.

​ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗ (CAF)

• ​ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ: ಉತ್ತರ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಹಾಗೂ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ಕಾಕಸಸ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ 30 ದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ.
• ​ಪಕ್ಷಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ: 600 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ.
• ​ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು: ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು, ಭೂಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೇಟೆಗಾರ ಪಕ್ಷಿಗಳು.
• ​ಮಹತ್ವ: ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುಸಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.
• ​ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚೌಕಟ್ಟು: ವನ್ಯಜೀವಿ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದದ (CMS) ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿದೆ.

​ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳು – ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಅಥವಾ ಬಾನ್ ಒಪ್ಪಂದ

• ​ಪರಿಚಿತ ಹೆಸರು: ವನ್ಯಜೀವಿ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ‘ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ’ (CMS) ಅಥವಾ ‘ಬಾನ್ ಸಮಾವೇಶ’ (Bonn Convention) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
• ​ಉದ್ದೇಶ: ಭೂಮಿಯ, ಸಮುದ್ರದ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
• ​ಪ್ರಾರಂಭ: ಇದು ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪರಿಸರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (UNEP) ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾದ ಅಂತರ್-ಸರ್ಕಾರಿ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.
• ​ವ್ಯಾಪ್ತಿ: CMS ನ ಅನುಬಂಧಗಳು ಭೂಮಿಯ ಸಸ್ತನಿಗಳು, ಸಮುದ್ರ ಸಸ್ತನಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಾವಲಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಸಸ್ತನಿಗಳು; ಪಕ್ಷಿಗಳು; ಮೀನುಗಳು; ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು ಕೀಟವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.

​CMS ನ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ 13ನೇ ಸಮ್ಮೇಳನ (COP-13)

• ​ನಡೆದ ಸ್ಥಳ: ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 ರಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿನ ಗಾಂಧಿನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಪರಿಸರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (UNEP) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ (CMS) 13ನೇ ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮ್ಮೇಳನ (COP-13) ನಡೆಯಿತು.
• ​ಲಾಂಛನ: CMS COP-13 ರ ಲಾಂಛನವು ‘ಗಿಬಿ — ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್’ ಆಗಿತ್ತು.
• ​ಗಾಂಧಿನಗರ ಘೋಷಣೆ: 2020ರ ನಂತರದ ಜಾಗತಿಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಪರ್ಕದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲು ಮತ್ತು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲು ಕರೆಯಿತ್ತ ‘ಗಾಂಧಿನಗರ ಘೋಷಣೆ’ಯನ್ನು COP-13 ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.
• ​ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಂಡ ಹೊಸ ಪ್ರಭೇದಗಳು: ಏಷ್ಯನ್ ಆನೆ, ಜಾಗ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್ ಅನ್ನು COP-13 ನಲ್ಲಿ CMS ಅನುಬಂಧಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.

​ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Concept of Flyways)

• ​ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದವರು: ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಕ್ಷಿ ಜೀವನ ಸಂಸ್ಥೆ (Bird Life International).
• ​ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ: ಬರ್ಡ್ ಲೈಫ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪ್ರಕಾರ, ‘ಹಾರಾಟದ ಮಾರ್ಗಗಳು’ (flyways) ಎಂದರೆ ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಯೊಂದು ತನ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸುವ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ; ಇದು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಮತ್ತು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯೇತರ ಮೈದಾನಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ವಲಸೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.

2030ರ ವೇಳೆಗೆ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ 100% ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕಾರುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ CAQM ಸಮಿತಿ

ಪರಿಸರ

ಸಂದರ್ಭ:

• ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ವಹಣಾ ಆಯೋಗ (CAQM) ನೇಮಿಸಿದ 15 ಸದಸ್ಯರ ತಜ್ಞರ ಸಮಿತಿಯು ದೆಹಲಿ-NCR ನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದೆ.

​ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ವಹಣಾ ಆಯೋಗ (CAQM)

• ​ಸ್ಥಾಪನೆ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಅದರ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟ ನಿರ್ವಹಣಾ ಆಯೋಗ ಕಾಯ್ದೆ, 2021 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
• ​ಉದ್ದೇಶ: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCR) ಮತ್ತು ಅದರ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವುದು, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಪರಿಹರಿಸುವುದು.

​ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

• ​ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯ-ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
• ​ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದಂತೆ, ಬೆಳೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸುಡುವಿಕೆಗಾಗಿ ಪರಿಸರ ಪರಿಹಾರ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಬಹುದು.
• ​NCR ನಲ್ಲಿ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಗ್ರೇಡೆಡ್ ರೆಸ್ಪಾನ್ಸ್ ಆಕ್ಷನ್ ಪ್ಲಾನ್ (GRAP) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಸಂಘರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಇದರ ನಿರ್ದೇಶನಗಳು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು, CPCB, ರಾಜ್ಯ ಮಾಲಿನ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಂಡಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜ್ಯ-ಮಟ್ಟದ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಆದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತವೆ.

​ಮಹತ್ವ

• ​ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳಾಚೆಗೆ ವಾಯುಮಾಲಿನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಸಂಘಟಿತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.
• ​ಮಾಲಿನ್ಯ-ನಿಯಂತ್ರಣ ಜಾರಿ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ವಾಯು ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.

ಭಾರತ-ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ-ಯುರೋಪ್ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಿಡಾರ್ (IMEC)

ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ

ಸಂದರ್ಭ:

• ಹಾರ್ಮುಜ್ ಜಲಸಂಧಿಯಲ್ಲಿನ ಹಡಗು ಸಾಗಣೆಯ ಅಪಾಯಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ IMEC ಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವಂತೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ IMEC ವಿಶೇಷ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕರೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

​ಭಾರತ–ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ–ಯುರೋಪ್ ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಿಡಾರ್ (IMEC)

• ​ಘೋಷಣೆ: G20 ನವದೆಹಲಿ ಶೃಂಗಸಭೆ, 2023.
• ​ಉದ್ದೇಶ: ಕೊಲ್ಲಿ (Gulf) ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಯುರೋಪಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಬಹುಮಾದರಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರಿಡಾರ್ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು.

​ಕಾರಿಡಾರ್‌ಗಳು

• ​ಪೂರ್ವ ಕಾರಿಡಾರ್: ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಭಾರತದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಿಗೆ.
• ​ಉತ್ತರ ಕಾರಿಡಾರ್: ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಮತ್ತು ಜೋರ್ಡಾನ್ ಮೂಲಕ ರೈಲು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿಯಿಂದ ಹೈಫಾ (ಇಸ್ರೇಲ್) ವರೆಗೆ, ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಯುರೋಪ್‌ಗೆ.
• ​ಸಹಿ ಮಾಡಿದ ದೇಶಗಳು: ಭಾರತ, ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ, UAE, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಜರ್ಮನಿ, ಇಟಲಿ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಒಕ್ಕೂಟ (EU) ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕ. ಜೋರ್ಡಾನ್ ಮತ್ತು ಇಸ್ರೇಲ್ ಈ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ (MoU) ಸಹಿ ಹಾಕಿಲ್ಲ.
• ​ಹಣಕಾಸು ನೆರವು: 2022 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ G7 ನ ‘ಜಾಗತಿಕ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ’ (PGII), 2027 ರ ವೇಳೆಗೆ $600 ಬಿಲಿಯನ್ ಹಣವನ್ನು ಕ್ರೋಡೀಕರಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

​ಮಹತ್ವ

• ​ವೇಗದ ವ್ಯಾಪಾರ: ಸಾಗಣೆ ಸಮಯವನ್ನು ಸುಮಾರು ಶೇ. 40 ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.
• ​ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸಂಪರ್ಕ: ಬಾಬ್-ಎಲ್-ಮಂಡೇಬ್ ಜಲಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಸೂಯೆಜ್ ಕಾಲುವೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು.
• ​ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು: ಅದಾನಿ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ 2023 ರಲ್ಲಿ ಇಸ್ರೇಲ್‌ನ ಹೈಫಾ ಪೋರ್ಟ್ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಶೇ. 70 ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದೆ.
• ​ಭೌಗೋಳಿಕ-ರಾಜಕೀಯ ಮಹತ್ವ: ಚೀನಾದ ಬೆಲ್ಟ್ ಅಂಡ್ ರೋಡ್ ಉಪಕ್ರಮಕ್ಕೆ (BRI) ಪರ್ಯಾಯ ಸಂಪರ್ಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
• ​ಇಂಧನ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳು: ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳು, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕೇಬಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಪೈಪ್‌ಲೈನ್‌ಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ.